Dva života u dva veka crkve u Subjelu

Iz nevelikog Subjela u kosjerićkim brdima putevi vode na tri strane: ka Kosjeriću, Ježevici i Divčibarama. Sada u ovom selu nema ni 200 žitelja (nekad je bilo bezmalo tri puta više), a znano je i pominjano. Kao značajno i prosvećeno u 19. veku, kao zavičaj brata i sestre Sretena Marića i Lize Marić Križanić u 20. stoleću, a u ovom milenijumu – kao selo sa bronzanom bistom Draže Mihailovića i „Čičinim vajatom”.

Poglede u Subjelu privlači zdanje seoske crkve posvećene Svetom apostolu i jevanđelisti Luki, novije gradnje. Lepo je uređena, sva u zelenilu i cveću, ponos sela. Na to je pre dve godine, služivši u njoj liturgiju, ukazao i episkop žički Justin, rekavši da je subjelska crkva uređena kao najlepše gradske bogomolje.

Ovakav njen savremeni lik, ipak, ne gura u zaborav dva veka dugu i svetlu tradiciju hrama u Subjelu, jedinstvenog na našim prostorima u burno ustaničko vreme kada je napravljen. O tome u knjizi „Stara crkva u Subjelu”, piše dr Nedeljko V. Radosavljević.

Godine nakon Drugog srpskog ustanka bile su izazovne za Srbe u Beogradskom pašaluku. Tada je u Subjelu 1819. počela gradnja seoske crkve, koja je završena već sledeće godine. Ovo nije bio prvi neimarski poduhvat te vrste u Srba, ali je nastanak hrama ipak jedinstven.

Stara bogomolja, izgrađena 1820. godine

„Do 1819. crkve na tom prostoru građene su najčešće od drveta, što je bio rezultat ne samo ekonomskih prilika ili jednostavne dostupnosti tog materijala već i brige za njihov opstanak zbog veoma stroge osmanske vlasti. Sa postepenim učvršćivanjem srpskih prava i izgradnjom temelja buduće autonomije prilike omogućavaju da se pristupi gradnji crkava većih dimenzija i od čvrstog materijala. Prvi pravoslavni hram u Beogradskom pašaluku, sagrađen na taj način posle Drugog srpskog ustanka, bila je upravo crkva u Subjelu. Ona je nastala pre poznatije crkve u Savincu kod Čačka, kao i zadužbine kneza Miloša Obrenovića u njegovom rodnom selu Gornjoj Dobrinji, koja je završena 1822. Gradnja subjelske crkve bila je u tom pogledu vododelnica, jedan od dokaza da se menja situacija na prostoru Srbije. Prva je za koju nije tražena dozvola osmanskih vlasti već samo od kneza Miloša”, piše Radosavljević.

Pre ove u Subjelu nije bilo crkve. Njeno podizanje pokazalo je da se osmanski zakoni, koji su zabranjivali gradnje novih nemuslimanskih hramova gde ranije nisu postojali, više ne primenjuju.

Stara subjelska crkva, beleži Radosavljević, sagrađena je od kamena i cigle, sa zemljanim ćupovima u zidovima, što ju je činilo vrlo akustičnom. Tokom 19. veka doprinosila je da se selo razvija – 1843. u Subjelu je osnovana škola, najstarija u celom kraju. Ova crkva je 1836. u Kneževini Srbiji imala zvono, ikonostas (deo ikona kasnije je uradio Dimitrije Posniković), bogoslužbene knjige, predmete retke zanatske veštine, svešteničke odežde. Značaj joj se nije smanjivao ni u 20. veku, kada je oko 1925. na crkvu postavljena mermerna ploča sa imenima palih ratnika iz ovog kraja u ratovima za oslobođenje i ujedinjenje srpskog naroda od 1912. do 1918. Tokom Drugog svetskog rata u ovom hramu se i general Draža pričešćivao.

U drugoj polovini 20. stoleća nastupa nepovoljan period za subjelsku crkvu, zub vremena i zapostavljanje značaja davnašnjih svetinja činili su svoje. Radosavljević opisuje da je njeno zdanje, zbog nedovoljno čvrste konstrukcije, bilo učvršćeno potpornim stubovima.

„Međutim, intervencije lokalnih majstora nisu bile dovoljno uspešne da bi se ovaj jedinstveni hram sačuvao od urušavanja. Kako nije bilo neophodnih i delotvornih radova uz stručni nadzor, ona je, već nebezbedna, 1963. srušena. Baš na tom mestu kasnije je podignuta nova crkva Svetog apostola i jevanđeliste Luke”, navodi se u knjizi „Stara crkva u Subjelu”.

Zlatiborske Novine / Politika / Branko Pejović / Foto: Foto-dokumentacija TO Zapadna Srbija

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *